Lofoten og det samiske

It’s established knowledge that Sámi (Laps) were present in Vesterålen for several hundred years. J. Qvigstad drew attention to the remnants of their dialect, but never to the neighbouring Lofoten islands, which like Vesterålen have a majority of farm names of unmistakable Norse type. Not unexpectedly the author has met some sceptisism when stating in a recent work of place names from the outermost islands of Værøy and Røst, that Sámi PN elements exist there. Being a Norwegian PN scholar himself, born and living in Vesterålen, the author according to established historical attitudes finds sceptisism legitimate, especially when he claims that apparently Norwegian PN elements like Bon­, Galt­, Gull­, Hund­, Katt­, Kjerk­, Kol­, Kors­, Mørk­, Purk­, Spann­, Tjuv­, Vard­, Vott­ &c. may show Sámi influence as well. In his opinion, however, a new approach is needed, as several other Sámi PN elements are obvious throughout the Lofoten islands.

Takk vere dei mange bruene er øyriket Lofoten – ­ Vesterålen frå Andenes til Moskenes blitt nesten eit «fastland» for dei vegfarande. ­ Andøy kommune svarar til det gamle Dver­berg hd, jf NG b. 16, mens Gimsø hd. no er ein del av Vågan kommune. Det gamle Borge hd. og Buksnes hd. vart Vestvågøy k. ­ Flakstad hd vart derimot Flakstad og Moskenes  k. mens det gamle Værø hd. er blitt Værøy og Røst.

Sokneinndelinga det er vist til i framhaldet har lege meir fast. At nokre sokn ( i Lofoten Valberg og Hol) hadde kortvarig status som eigne kommunar kring midten av 1900-­talet kan sjåast på som ein historisk parentes. ­ Så langt den nære forhistoria.

Glasiologien meiner at Lofoten og Vesterålen var eige nedisingsområde. Stadnamn­granskinga arbeider ikkje under dei tidsperspektiv det då er tale om, men det er tankevekkande at delar av kyststripa i øyriket må ha vore isfri under siste istid.

At det samiske innslaget i Vesterålen var sterkt, er veldokumentert, endå gardsnamna stort sett er norske og parallelle samiske former i all hovudsak er henta frå norsk (Qvigstad 1938: 201f). ­ Det fanst like fullt ein eigen vesterålssamisk dialekt, men Qvigstad skriv: «De gamle sjøfinner i Vesterålen var i slutten av forrige århundrede gått opp i den norske befolkning og hadde ophørt at bruke sit morsmål. Da jeg i 1889 besøkte Vesterålen, hadde jeg møie med at finne en lap, som ennu talte den gamle sjølapdialekt. Det var en 60-årig sjøfinn på Holme[!]stad i Eidsfjorden. Han og hans hustru talte ennu lappisk; men efterat de hadde fått en norsk tjenestepike, var norsk blitt husets sprog og barna talte kun norsk» (Qvigstad 1929: 37).

Såleis var stoda 1889 i den gamle sjøsamebygda Eidsfjorden, som den tid høyrde udelt til Hadsel. Men i ettertid har det vist seg at den siste i Øksnes som kunne noko vesterålssamisk, døydde så seint som 1936. Ho var fødd i Navarsbora i 1854 (kjelde: Johan Borgos, munn­leg). Slik sett kunne nok Qvigstad i 1889 ha fått viktig tilfang frå ressurssterke personar i område som Skjerfjorden og Romsetfjorden i Øksnes, om dei elles ønskte å gje seg til kjen­ne, men det kan kan ha vore usikkert, for på denne tid kosta det å kalle seg eller bli kalla finn, så det var ikkje heilt utan grunn at Qvigstad «hadde møie».

Få samiske spor i Lofoten? 

Samar i Vesterålen og Tysfjorden kalla Lofot­øyane for Láfot; ofotingar sa Lofuöhttá (Qvig­stad 1897: 207). Ut over sjølve region­namnet er det ikkje skrive ned nemnande samisk språk­tilfang frå Lofot­øyane, korkje av Qvigstad eller andre, det ein veit.

Vågan (som kommune) heiter i dag Voagat på normalisert nordsamisk. Men når Vagek (J. Friis: 793) el.  Vákeh (Qvigstad 1993: 340) òg kunne stå for (fiskeværa i) Lofoten, viser det berre kva for ry ry fiskevær i Aust-­Lofoten hadde. Jf at «Nordlands Trompet» framhevar både Vågan og Skrova ­ – på samisk  Skroavek,  Skroavak (Qvigstad 1993: 299), men lar omtalen kulminere slik: «I Vogen at findes, i Vogen at roe, i Vogen at fiske var alle mand froe, Om Vaagen lod alle Mand raabe» (Dass 1739: 36, 97ff).

Det kan sjå ‘forfordelt’ ut at Vågans granne i vest må ta til takke med sek­undærnamnet Vestvågøy av di det opphavlege øynamnet Lofoten no har ekspandert administ­rativt og idag står for heile regionen, når eit makeskifte i namnevegen skulle ha vore historisk meir rettferdig. – Pontoppidans kart frå 1795 kallar Austvågøya for Ost Vaagen og Vestvåg­øya for Vest Vaagen, medan kartet etter Kristine Colban ­ frå 1814 viser elles stort samsvar med førstnemnde i namnevegen ­ og har ‘Vaag­øe’ for Austvågøya og ‘Vestvaagen’ for Vestvåg­øya. Det spørst om dei ikkje berre sa Vågan som no, og kanskje Vestvågan?

Stadnamn frå Vågan som Saralapphellene, og Hælsolia ved Svolvær (Hælso var etter segn slektsnamnet til den siste reinsamen i området) kan vere interessante nok, men fortel ikkje kor talrik folkegruppen var). Det same gjeld for namn som Mæretlia i Buksnes og Mæritneset i Røst, der ein vel har med det samiske kvinnenamnet Máret å gjere, berre at det samiske mearra-riddu ‘hav-strand’ òg må nemnast.

I alle fall kan dei talrike stadnamna med forleddet Finn-­ i Lofoten ikkje vere anna enn vitnemål om samisk aktivitet. Dei skeptiske kunne innvende at utmerkinga Finn-­ vitnar om at samisk etnisitet var unnatak, men du taler ikkje lenge med inn­fødde lofotingar om saka før det kjem fram seg at dei har høyrt om samane som budde i Olderfjorden i Gimsøy og kan nemne både Finnstøa og Finnstranda i botnen og lenger ut i fjorden Finnmarkdalen. I klasse med Finnstøa kan nemnast lendingar som Finnbåtan på Helle i Vågan,  Finnlandsskjeret i Brenna i Gimsøy,  Finneset i Vågan og i Buksnes, og Finnhamn i Vågan og Valberg og tre stader i Moskenes. Av same art som Finnstranda er Finnrøddelva i Gimsøy,  Finngammdalen i Vågan og Finnbyen i Flakstad. Der finst òg namn som kan hende er endå meir alderdommelege, som Finnberget  i  Flakstad, Finnhammaren i Buksnes og to stader i Flakstad, Finnhellaren to stader i Vågan og i Borge – attåt Finnhelleran og Finnhola i Flakstad.  Finngrenan i Gimsøy ein stad  var nok fangstplass, meir uvisst er bakgrunnen for namnet Finnurda i Moskenes.

Finnteltan heiter ein utmark-lokalitet i Molgavlen i Vågan og i Nykmarka, Vestvågøy. Om sistnemnde opplyser Lina Sjølie nyåret 2023 at ho og Kjell Arne Sivertsen først lokaliserte nokre sannsynlege tufter i terrenget; ein arkeolog frå Sametinget kom sommaren 2022: «No er der registrert gammetuft, teltbu-plassar, diverse forråd osb. Riggarsteinen…. kan ha vore ein stad for oppbevaring av teltstenger, i følge sametingsarkeologen».

Då det 1915 vart bygd gardsveg over mòlbakken på gnr 3 Sjøbakken på gnr 16 Værøy prestegard, fann dei eit skjelett som dei la ned att på same stad: Det var inntulla i never («Nordlandsposten» 28.7.1973), noko som gjennom lang tid var vanleg i samiske urdgraver (Storli 1988: 20f). ­ Den nemnde Finnbyen (ein siida?) i Flakstad fortel tydeleg nok om samisk tilhald av noko slag: Etter ressursane på staden skulle vi like gjerne tenke på fangst av oter og urdkatt (røys­katt) som på fiske. Derimot finst tradisjon om at fiskarar frå Tysfjorden rodde frå Lapphola på i Moskenes, der elles heimefolket heldt ein viss age og avstand. At dei i Borge som etter­let seg minne i form av namn som Stopplia og Stoppstranda var fastbuande på kvar sin stad er sannsynleg, iallfall er likskapen med ns stohpu ‘stove, hus, hytte’ (ls dåhpe) klar nok.

Skepsisen. 

Norsk rapportdel i «Nordisk namnforskning 1994», signert Gulbrand Alhaug og Oddvar Nes, omtaler boka «Nøkkelen til Utrøst» og seier om forfattaren (F. Myrvang) m.a. «at den tendensen han har til å leite etter moglege (sjø-)samiske ord som grunn-lag for stad­namna i stroket, går for vidt. Det kan sjå ut til at han er mindre oppteken av å drøfte mogleg norsk grunnlag». Det er t.d. nemnt at eg for Vishellaren i Røst tenkte meg samband med sam. viessu ’tilhald’: «Men like gjerne kunne det vere diskutert om gno. vist ’tilhald, bustad’ ligg til grunn ..»

Dømet meldinga nemner, illustrerer kor tvitydig samanhengen mellom norsk og samisk kan vere, då det nordsamiske ordet, som vel å merke finst i tilsvarande tydingar i lulesamisk og i sørsamisk (veasoe), står i samband med gno. vesa v. (de Vries, jfr. Qvigstad 1993: 347). Også det norrøne ordet meldinga nemner finn ein att i nordsamisk, nemleg visti «hus, bustad, bygning».

Om tolkinga av eit einskildnamn vil det tidt vere usemje; ofte nok ser ein sjølv noko annleis på ei sak med åra. Men drøftinga av eit namn som det nyss nemnde vil i utgangspunktet natur­legvis ta farge av om ein trur på ubroten norsk tradering av stadnamn i området eller hallar mot at nordisk stoff er blanda med el. i det minste påverka av samisk. Viser her til ordlyden vidare i meldinga: «Dette er ikkje skrive for å fornekte samiske innslag i namneelement i desse to herada, men for at Myrvang i sin iver etter å påvise samisk ikkje må ta lett på at det frå og med Querini (1432) ikkje har vore ymta frampå om samisk folkesetnad her. Om pendelen – av ymse år­saker – i lange tider har slege ut til fordel for «norsk» grunnlag for (dei fleste) namna i desse stroka (dvs. Nordland, treng ikkje pendelen slå så sterkt ut i motsett veg» (s. 161).

Nå ja, tanken om samiske innslag og evt. alder på desse er omtalt over tre tekstsider i boka det her er tale om. Dessutan, i fall eitt eller fleire Lofot-stadnamn har sannsynleg samisk opp­hav, er dei no samiske enten vedkommande samiske folkegruppe var assimilert på P. Queri­ni og Aslak H. Bolt si tid eller lenge før. Men elles kan skepsisen i meldinga på eitt vis vere forståeleg, for om eg i arbeidet med stadnamn frå Nordland har kome i ein vane med å sjå i to leier sjølv, kan eg vel ikkje forvente at «dobbelt bokholderi» med norske og samiske grunn­ord skal falle andre like naturleg.

Så lenge uttale- og/eller skriveform av eit namn ikkje fortonar seg opplagt fremmendarta, og så lenge eitt eller fleire namneelement i det minste kan ha norsk (nordisk) opphav, vil det nok vere alt anna enn lett å vinne tilslutning for alternative samiske tolkingar av stadnamn, frå område som etter utbreidd historisk oppfatning er udelt norske.

Min argumentasjon for at mange av dei merkeleg talrike namnelagingane på Bon­, Galt­, Gull­, Hund­, Kall­, Katt­, Kjerk­, Kol­, Kors­, Mørk­, Purk­, Spann­, Tjuv­, Vard­, Vott­ mm. har topografisk innhald nær knytt til samisk er derfor nøydd til å falle på steingrunn, nøkt­ernt konstatert. Men argumentasjonen er knytt til namne-tilfang der alfabetisk ordning og kvantitativt oversyn gir grunn til gjennomtenking. Her er det stadnam­n-data som viser noko, og ikkje primært «Myrvang i sin iver etter å påvise samisk», som det patroniserande blir sagt. At bokmeldinga slett ikkje vil fornekte at det finst samiske innslag i stadnamntilfanget frå Vær­øy og Røst er likevel alltids noko, sjølv om det minner meir om heilgardering enn akkkurat entuasiasme.

Samarbeid? 

Få norske stadnamngranskarar har noko samisk tilleggsfag, endå mange visst meiner at samisk er nyttig til forklaring av norske stadnamn. Det er òg ‘ei kjelde som det i parentes sagt er prinsipielt tvilsamt å bruke utan i samarbeid med fagfolk på det språket det gjeld» (Vikør 1997: 113), ei fråsegn ingen kan ingen vere u­samd i!  Men det spørst no og kor mange fagfolka er, og kor tilgjengelege dei er i praksis. Det er legitimt at den fullkunnige på vegner av sitt eige fag seier «rør ikkje mine sirklar»: Når nokon gjer det, kan ordvalet som kjent bli litt mindre sakretta enn som så. Den som mar­kerer seg slik, går ikkje i samarbeidstankar nettopp.

At vi også i øy og vær i Nordland har ei gråsone der mange presumptivt norske namn har samisk opphav, heilt eller delvis, står eg fast på. Men som alt er sagt i samband med stad­namn frå Værøy og Røst: «Det viktigaste er faktisk å vere like open for ei samisk som for ei norsk stadnamntolking – eventuelle ‘feilskjer’ vil nok framtidige namnegranskarar vite å ta seg av» (Myrvang 1994: 23). Som då også bokmeldinga viser, finst det meir enn ei meining om dei konkrete utslag av ein slik tilnærmingmåte.

Kva så med ei anna framtid, eller skal vi seie ein tilrådeleg utdanningsveg for stad­namngranskarar in spe? Det er lite truleg dei vil umake seg med å velje samiske tilleggsfag med mindre dei trur på nytteverdien. I ventetida skulle det knapt vere gagnlaust å syne, etter den innsikt ein måtte ha i emnet, at det eingong i tida fanst eit samisk influensområde mykje vidare enn i dag.

Norske stadnamngranskarar som ser det samiske aspektet innafor sitt geografiske område, men som av respekt for samisk fagekspertise held fingrane av fatet, og samisk ekspertise som ikkje i utrengsmål seier noko om namnetolkingar i dei område der ein ikkje brukar rekne med samisk påverknad – det er stoda og må i prinsippet så vere. Men dersom fagleg posisjonering blir det viktigaste og ikkje konstruktive initiativ og forhandlingar om det ein kan kalle gråsonen, der det synest ligge ein felles namnearv å ta hand om, er lite vunne og mykje tapt.

Avgrensing? 

Innafor lokal og regional lokalhistorie og namnegransking i Nordland er det tydelegt veksande interesse for det som er eller kan vere samisk. Dersom ein engstar seg for debattantar som ikkje er kvalifiserte nok, kunne ein kan hende avgrense det mest populære ordskiftet ved å stil­le eit par enkle krav for å gardere seg mot ukritisk entuasiasme. Det er krav som kan gjere nytte for seg taktisk og didaktisk, men som òg vil slå nokså vilkårleg ut:

Ei norsk forklaring – dersom ei slik finst –­ må fortone seg uviss eller dunkel, og den alter­native samiske etymologien bør vere eit kjent topografisk ord som går rett på sak og ikkje krev stor kjennskap til samisk. Og dersom den nordiske tolkinga av eit namn frå eit presum­ptivt ikkje­-samisk område er usikker, bør det vege tungt dersom namnet minner meir om stad­namn som blir rekna for å vere heilt samiske – sjølv om tolkinga heller ikkje der er sikker. Truleg finn ein nordiske grunnord både med og utan samisk påverknad (jf «Nordische Lehnwörter im Lappischen»), attåt sami­ske grunnord utan nordisk påverknad (sannsynlegvis reine unnatak i namn frå Lofoten) attåt mange som viser slik påverknad.

Lofoten kontra Vesterålen. 

Fagfolk på samisk vil ut frå tilfanget i «Nordische Lehnwörter» kunne seie ein god del om kva særmerke vesterålssamisken hadde, men i Lofoten har vi berre stadnamna å bygge på. Desse er nok ikkje mindre påverka av norsk enn vesterålssamisken var på slutten. Men på line med dei fullt norske stadnamna i Lofoten er nok dei òg svært gamle. Når namnetilfanget er registrert og berga, kan tida vere inne for å seie meir om alderen. Stadnamn i Flakstad har eg mangelfull kjennskap til medan materialet frå Moskenes er langt frå fullstendig.

Kva Lofoten står for i nordnorsk samanheng treng ein knapt gjere nærmare greie for: Ress­ursrikdom og dermed ferdsle til og frå må ha ført til spreiing av impulsar over svære avstan­dar langs kysten, klart også språklege. I så måte finst det mykje å undrast over. Ein kunne blant norske stadnamn i Vesterålen t.d. hente fram fiskeplassen Bæljupa /»bæljūpa/ frå Malnes sokn i Bø, ved den brådjupe Bældjuphammaren:

Her reknar eg ikkje med sam. bealli «halvpart, del, side», men meiner å sjå det forsterkande norske bæl(e)-, jfr. Ross, berda, eit forsterkarord vi elles må til sørlegare landsdelar for å finne i bruk. Stoda er noko av den same for det i nordlandske stadnamn sjeldne dokk f. «Huulning, Fordybning» (Aasen). – Eit interessant ord hos Ross er delp m «(kuppelformigt) Forbjerg som styrter noget brat i Havet? Maaske kun i Stedsnavnet «Delp’n» paa Forbjerge i Vesteraalen og Lofoten». Ross reknar med at ordet har nordisk opphav, men sml med samiske stadnamn Dolpi, Dulpu, Doalpo­ gjer dette noko uvisst, då især Dealpu som namn på eit nes i Nesseby (Qvigstad 1938: 17).2

Ein skal visseleg passe seg når ein dreg slutningar av sine funn, men i utgangspunkt finn eg det slett ikkje forkasteleg å oppsøke «nærmest på måfå ord fra hvilke som helst samiske dia­lekter, fra østligst på Kola til sydsamisk i trangere mening» (Bergsland 1994: 8). I alle fall ikkje dersom ein har tru om at namnetilfanget ein syslar med, kan vere særs gammalt.

Om det aktuelle temaet, samiske namn i Lofoten, er alt sagt ved eit tidlegare høve (jf og Myr­vang 1994: 23, 26): «Lesarane får ikkje la seg forvirre av at det skiftesvis er henta ord frå nord- , lule- og sørsamisk, for mange av namna oppstod i ei fjern fortid då det var mindre dialektskilnader enn i dag: Også nordiske språk har skilt lag, men like fullt er det nyttig å samanlikne svenske og danske eller islandske og færøyske ord med våre heimlege norske. Dessutan kan vi gå ut frå at både fastbuande og farande sjøfinnar så vel som flyttande rein­samar har sett namnespor etter seg i Lofotens fjordar og fjell, så samiske ‘avtrykk’ kan ha svært varierande alder og opphav» (Myrvang 1996: 46). Lat dette vere understreka ein gong til!

Fleire samiske døme. 

Med så mykje sagt blir her lagt fram endå ein del stadnamn frå Lofoten med sannsynlege samiske innslag, og ei enkel alfabetisk rekkeflg. er venteleg tilstrekkeleg for alle praktiske formål.

Alkostranda heiter ei av mange vikar på nordsida av Gimsøya i Lofoten. Vika er grunn, og i fjæra er det både berg og sand, men over flomålet ligg ei fin, grasgrodd slette. Forleddet Alko– er det heilt uråd å få rimeleg meining i, med norsk ordtilfang, meir relevant her verkar ns ađ’ga «flat strekning ovenfor flomålet, bevokset med fint gress» , også med variantar: både ar’ga (Alta, Kvenangen) og al’ga  (Nesseby og Tana), app. nr 4. Om Alko- les Algo– er heilt ordinær sørleg variant av ordet eller røper gno. kasusbøying er eit ope spøsmål.

Apnes |»āpnes|, |»apnes| er matrikkelgard i Hol. Skriveforma Arpnes 1567 er avvikande; el­les peikar fleire av skriveformene frå 1600-talet (NG 16: 338) i retning av uttalen Appe-. Fjordstraumen mellom Apnes og Finnstad fell aldri heilt tørr, men fjærar nok til at dei kunne drive kyrne over. Pollen innom er grunn, mens det dyper utfor Straumen, der fjorden blir breiare i retning Vestfjorden. Det ligg nær å tenke på ns áhpi «hav» (nordisk lån), dette så mykje meir som eit tilsvarande áhpenjárga er kjent frå både Troms og Finnmark (Qvig­stad 1935: 9, 1938: 78). No er Apnes-området er myrlendt òg, så under større tvil nemner eg at ordet også kan tyde «(stor) myr» (Qvigstad 1944 nr 28, 29).

Baltaheia |»bahᶅtaheia| i Borge, kalla Håtindheia òg, er bratt avgrensa mot vest og endar bråbratt i aust. Men nord-nordvestover frå Håtinden flatnar ho meir og meir, til ho endar brått og bratt også i nord. Så ls bállde (Spiik), bál’te (Korhonen) «(lång, ej brant) sluttning» høver godt, medan ss baehltie «bergside» avvik meir. Det nordlege tydingsinn­haldet høver også for fjellnamnet Balten på Senja, frå Baltsfjorden i aust. Bratt på sidene og flat oppå liksom Baltaheia er likeins Forabalten langt sør på Rebbenesøya. Former som Baltsfjorden og i Lofoten Baltaheia, side om side med gno Hå– ‘høg­’ syner norrøn tilpassing. Det aktuelle samiske ordet er i flg. B. Collinder elles kjent frå finsk med, i former som paltta, dial. palta «bergsluttning, sluttning vid bergsfoten, terrass», «bryn, rand, brädd», «brink, backe, skogsbacke» (jf. den flate og ikkje så ruvande Balten i Stønnesbotn på Senja).

Buksnes |»boksnes| er gards- og soknenamn i Lofoten. Det er her tale om eit nes som har hatt ein del landheving, men der springflør enno setter store delar under vatn, til ytste delen av neset er nære på omflødd. Det same heiter ein matrikkel-gard i Hinnøy-delen av Bjørn­skinn s. i Vesterålen: Der òg stig springflo opp i gamle vikar som i våre dagar vanleg­vis er flofritt flatland.

Lite kjent, men i vår samanheng interessant er at inste arm av Husvågen tett nord­om Svolvær lufthamn heiter Buksnespollen, og nordover der ifrå og over til Vatterfjord­pollen går dessutan den ca 50 m breie Buksnespollmyra. Ved 10-meters-koten blir store delar av myrgjota ein val, og ved 15-meterskoten er det berre eit 150 m breitt eid som bind den namnlause halvøya eller neset i aust til det kan kalle fastlandet i vest. Her òg har landheving fordunkla namnesamanhengen, og kva som var det opphavlege *Buksnes i dette tilfellet kan vi tenke oss til etter kartet, men ikkje vite sikkert.

Eit interessant ord knytt til med Buksnes-namna er ns bovc­cis, «buktet vik (i elv)»: genitiv bokcá finst som eige stadnamn i Tana. Med full ord­lyd er bovccis definert som «buktet vik i en elv (hvor det ved flomtid dannes en øy») (Frette 1991:131, likt med Qvigstad 1944: nr. 102, jfr. 1938: 45); «buktet vik» høver frami­frå også for dei tre omtale Buksnes-namna.

Børra |’børra| i Flakstad er ein ås. Det høver at ns borri tyder ‘kant, ås, bakke’ ­ jf. ls bårre «högsta punkten (på berg, kulle) og sørsam. burrie «snau bergrygg; stor skoglaus knaus». Same ås- og fjellnamnet finst fem stader til i nordfylket, men storleiken til desse lokalitetane varierer. Mest ruvande (især sedd frå nord) er nok fjellryggen Børra på grensen mellom Dverberg og Bjørnskinn på Andøya. Truleg har norsktalande i alle desse tilfella lånt det samiske namnet så tidleg at *Borri vart oppfatta som einstavings hokjønns­ord i b.f. form og utvikla seg vidare i norsk i samsvar med det.

Heilt for seg står Børda |»bȫro| som det genuine Skjerstad-namnet på det karta kallar Børnupen (708 m) i skilet mellom Skjerstad og Bodø og tett opp til Børrvatnet (kort ø), som Børrvass­tindan sørom Bodø har namn av: Uttalen av fjellnamnet samsvarar her med bunden form av byrde f, men det folk i Skjerstad kallar Børnupen |»bȫṇūpen| er ei anna høgd, ved Børnupvatnet nærmare Misvær. I desse to tilfella peikar uttalen i norsk lei, same kva ein tru om forhistoria. I uttalen av ås-namnet Børra i Svolvær er det no tonemvakling, men er einstavings tonelag er det tradisjonelle.

Ettemesdalen |»ætęmes-| i Hol minner m.o.t. utmerking framfor alt om ns éhtemas ‘blokkebær’ –  i ls har dei eit anna ord, benamuorjje (Spiik).

Finnfjorden er ukjend no, men Aslak Bolts jordbok har, som første posten under overskrifta J Wargfoot , «af Finnafyrde … vid Rekeid», derpå kjem Selfjorden og Hovdan: Det peikar tydeleg nok mot Torsfjorden. 

Rygh meiner «Rekeið kunde maaske være dannet af reki m, Vraggods», men i samisk kontekst er det meir naturleg å vekte at tett på sørsida av Torsfjordtinden går det tronge gongskardet Skoren frå Torsfjorden over til Kvalvika, og samisk motstykke til Skoren er ráigi hol, opning, dalføre. Dette kan vere *rekeidet, sml Rekdal i Borge. Torsfjorden har for sin del neppe med mannsnamnet þórr å gjere, sjå seinare.

Gimsøya |»jemsøya| dukkar opp i avstikkande namneform ‘or Gimisto’ (dativ) i Aslak Bolts jordbok, som i nominativ blir eit øynamn Gimista. Uforklarleg i norsk men ikkje i samisk kontekst, då øya er full av djupe myrhol, ‘kjelar’ å kalle, ns gieđbmi, ss giepmie, giemnie (ordet finst i ei mengd former): ss *giemniestahke «område med kjelar» tilseier, i samsvar med andre terrengord på –stahke («område med ….»), ei kortform i nominativ *giemsth på line med kjente landskapstermar sierksth, snurresth, strompsth o.fl.. 

Norsktalande forstod ikkje suffikset -stahke, dei tok kortforma *Giemsth for å vere eit øynamn på –st utan nokon kunnskap om ss full form *Giemniestahkh(e). På garden Gimstad i Bø har dei myrlandskap av same slag, men der vart den fulle forma av same ordet tilpassa gardsnamn-kategorien –staðir.

Gjermesøya i Buksnes heiter Germarsøy i AB 97. Det er i Ballstad, og tett opptil sørvestre hjørne av øya ligg Finnholmen, med sandbotn omkring. Det er ikkje undersøkt om det finst makkefjære i det området, men ns gearpmaš tyder «orm», jf ss gearma, gîermesj(e) i same tyding.

Gjersvoll |’jæṣvåᶅ| gnr 19 Gimsøy >gnr 67 Vågan: Garden ligg for enden av ein kupert, men ikkje så høg rygg, i elles heilt flatt land i form av dyrka og udyrka myr på sidene. Gl skriveformer: Heirsuold, Hiersuold  1567, Jersuold 1610, 1612, 1614, Jersvold 1647, Jesuold og Jesuoldstrand 1667, Jerswold med Stranden 1723. Den påfallande skrivemåten Heirs- 1567 har parallellar i skrivemåten for Jennestad og Hjellsand m.fl. same år; uttaleopplysningane i NG stemmer ikkje. Forleddet er nok ns geahči ‘spiss, ende’, ei tolking som høver godt også for gardsnamnet Gjersvoll i Sunddal og bruksnamnet Gjersvollen i Gulen.

Gullfiskskallen i Værøy, sjå under Vippstøskallen.

Gurraskjeret i Moskenes er delt i to, og båtførarar som berre anser den eine halvdelen kan vere ille ute!  Gurratinden i Hol har eit par markerte kløfter på søraustsida, mot husa i Sennes­vika, og fjellsida elles er nokså uslett og opphakka. Jf her ns og ls gurra ikkje berre «kløft, lite skard», men i det heile ‘skòr, hakk i kanten eller egga’, ss govre (Hasselbrink, guvre).

Haggvågen |»hagg-| Borge gnr 23 >Vestvågøy gnr 91 ligg lunt til. Skriveforma Haggevåg 1610 liksom Haggeuog 1667 vitnar om same uttale. Utan særleg tvil dss ss –hagke (som sisteledd) ‘stad der det veks tett og frodig’. Nordisk lån?

Denotasjonsendringar har skjedd, for sjølve pollen heiter no Hovden medan den eigentlege Hovden ytst i pollen er blitt Hovdhaugen. I Haggvågen er nausttufter, imot Hovdhaugen ligg Folkneset, jf ss  voelkove  ‘avreise’, vuelkedh v = lulesam. vuolgget v ‘ta på tur, fare’ etc.

Haldegamman |»hahᶅƫegamman| på gnr 3 Sand i Gimsøy var husmannsplass nær Haldegamneset. Der er djupt nok på nordsida, i stilla kan du legge åt berget; der er også småbåtlende i ei lita vik tett sørom. Lite sannsynleg at staden heiter slik etter ein halt ein, forleddet må vere sam. háldi  «skytsånd,  godvette» ol, sjå A. Nesheim i «Leading folklorists in the North» (1971:331).  

I ns svarar eatnam-háldi og mearra-háldi til land- og sjødraug i norsk tradisjon, jf Halde-staffo i Kåfjord: ‘der drev et lik i land’ (Qvigstad 1935: 40). I stadnamn er háldi òg dss kultstad, jf Louise Bäckmann, ‘Sájva’ (1975:69f,129f). Utan tvil er Haldegamman dss(e) forsvunne Skrattgamman, sd, men uklart er førebels om det er tale om berg-formasjonar (hellarar).

Herdagan |»hæḍāgan|, eit kupert område i Borge, var beite for gardane Ramberg og Haukland. Området er eigentleg ei aksel der Bjønnurdkammen lagar skarp avgrensing i vest og der Tverrfjellet i nord fell litt bratt av mot myra ved Finnelva; iblant blir sagt Herdagsaksla. 

At *herredag i borgfjerdingsmål lett vart til Herdag- er klart, men å forklare ei så langhenta utmerking står igjen. Annleis om vi orienterer oss ut frå gno herðar, germansk *harþiōz, jf ns hárdu «herd, ryggen mellom skulderblada», på ss hardage (Qv 1893 Hattfjelldal), rettare haartege (aartege) ‘herd, skulder, skulderblad’ (Bergsland og Magga). Så er då òg Aartegevaerie fjellnamn på Helgeland, i grensestroka mellom Uman og Røssvatnet, med annan skrivemåte Ardagevarre (Qv 1938: 229).

Horseid |»håṣei| er gnr 2 (avfolka) i Moskenes. Namnet kan ikkje forståast likt med Horsdalen i Gildeskål, dvs. hors– <horns-, ei anna forklaring på namnet er sannsynleg: Bekken Stielva kjem frå Horseidvatnet (ei tjønn) der vassenden heiter Vadet og får ei smal utviding Litlvatnet like etter, før bekken fell som eit urlite stryk nedover ein ca 15 m høg berg-brink. Det må vere tale om hor’sa som låneform av fors m (Qv app. nr 395, Gullesfjord). Sisteleddet –eid er å forstå i lys av den ferdsla som namna Stielva og Vadet vitnar om. 

Inndyr |»iᶇᶇdȳr| er ein del av gnr 9 Meland i Røst. Vart i flg. O. Rygh «opkaldet af en Indflytter efter Indyr i Gildeskaal». Opplysninga lar seg ikkje kontrollere i ei handvending, men landskapet begge stadene tilseier heller ei sms av ss iêndje (Hasselbrink) = îentje ‘dyrka eng, voll’ og –ivre «øyr», dvs *Iendj’ivr, jf her Sørfold gnr 45 Iw’rē  = Øyra (Qv 1938: 220).

Jarsponen |»jāṣpōn~n| ved Lauvika på Gimsøya var ein lett kuven rabb, no flatare blitt pga masseuttak. Særmerkt for myrområdet tett attmed er stolpemyrar med leirgrunn, med ein særskild grasart som veks i tuver og sklir til sides når ein prøver å ta seg over myra. Dette kan koplast til njáhtsek(suoi’ne) ‘ett slags långt gräs, som växer på tuvor’ (oslo 138) og især njáhcehpowdna ‘hohes Grashügelchen im Moorgelände’ (Lagercrantz 1939), sml fi. käulamätäs utlagt ‘Halshügelchen – wegen des dünnen unteren Teiles und des leicht ablösbaren Kopfes’ (Lagercrantz 1939). Så njáhcehpowdna er dss njæcekbovdna ‘en egen slags Tue, der er videre oppe end nede som et Hoved, Kjærringhue’, av njæcek «Græs, som vokser paa Tuer i Myr’ (Friis 1887:499).

Jenndalen |»jeᶇᶇdāl~n| i Gimsøy bnr 4,9 > Vågan 52,9: Dalen vart nok opphavleg forma av isen, jf Jennen og Jennskardet i Bø, likeins Jennskardet i Øksnes. Forleddet Jenn- er jiednja = jiekŋa ‘is’. 

Joffalia |»jofalīa| på Stormola i Vågan ligg i eit område med mykje blokkstein og urd: ns og ls juovva ‘urd, blokkmark’ (sørsam. joeve) gir fullgod meining.

Joprim (i) |’jōprim| på Hov på Gimsøya er i dag eit oppdyrka myrområde med små pyttar att­med nær opp til berg. Dei som eig bruket, fortel at før fanst det på staden ei flomvasstjønn, Stortjønna kalla. Namnet er eigentleg jobrim, ei omkasta form av jobbirm ol. ‘sump, pytt’ mm (Qvigstad 1944: nr 431).

Kjerkfjorden gnr¹ i Moskenes (avfolka) kan heite så etter ein diger stein i fjellsida kalla Kjerka, men helst er det eit sekundært namn. Fjellsidene kring fjorden er fulle av svadberg og ikkje minst blokker, forleddet i namnet er nok kier’ke dss ls giergge, ns geađgi ‘stein’ i altomfattande meining.

Kjuklingdalen, skriftpåverka gjerne Kyllingdalen, er ein matrikkelgard i Buksnes som er veldig steinut, og ss tjuegkele (Hasselbrink: tjuöggele) vil seie just det. Sml at også Kjukkelmarka gnr 42 Hamarøy er skrive Kyl­ling-­ 1567 (NG 16: 267), så ikkje seinare før den aller siste tid. Her er uttalen Kjuk­kel­ enno i friskt minne. Typisk for sistnemnde område er haug på haug med stein og atter stein, men så å seie ikkje skog.

Kumannskallen |»kūmaᶇskaᶅᶅ˜ᶇ| i Røst er ein sei-grunn og går med stort brott i tung sjø. Meir å lite på enn eit elles ukjent *kumann er ns gupmat «buldre» (vel i aktioform gupmam) el. gupma ‘bulder’, i siste tilfelle med gl. gentiv på –n ?. Sml også ls kumaitit «(om vinden) dåna, brusa» (Grundström).

Laukvika bnr 3 Gimsøy gnr 18 >Vågan gnr 66 var i naturtilstand prega av Laukvikosen, som mot søraust går over i dei låge Laukvikmyran: Til desse knyter seg Kvikkleirosen. Forleddet Lauk- svarar her utan tvil til ls läu’hká «(is,) lera (eller vad som helst), som gungar under fötterna på en; renarna fastnar i sådan lera» (oslo 123).

Laukvika er eit utbreidd, men fleirtydig namn, iblant å oppfatte som her, men i andre tilfelle kanskje pga graslauk, men òg tidt om vikar som kan vere smale og tronge, jf gno lúka upp = lukke opp og lúka aptr  ‘lukke att’, men òg: ‘stenge inne, omringe’: Det framifrå for Laukvika i Flakstad og likeins for Laukvika ved Tunes i Nordkapp.

Lokkarslia |’låkaṣlīa| i Buksnes er ei særs smal lita li mellom to store urdar og med bratte berg over, opp åt heibrunen. Lia sjølv rundar jamt av i ein kant mot urda sørom. Demi­nutiv luokaš ‘liten bakke, skrent’ til ns luohkká ‘bakke, li’ (Friis) gir såleis god mein­ing.

Mosken |’måssken| ligg mellom Lofotodden og Værøya og kjem Værøy til: Godtar vi Mosken som samisk namn opphavleg, er dette det best kjende blant fleire i Værøy kommune. Då finst det neppe argument for at berre Røst-øyane skulle vere fri for samiske stadnamn. At samane var hage båtsmedar er òg viktig i ein slik samanheng, her som andre stader på Nordlands-kysten.

Moskenes som namn på bygd og kyrkjestad kan opphavleg stå for Lofotodden, dvs Mosk­enes  =  ‘odden innom Mosken’. At namnet på den sist nemnde utilgjengelege fjelløya er språkleg nærslekta med Måsske alias Mosken (Musken, Mysken) i Tysfjord er knapt til å ta feil av, jfr. skriveformene Musnes, Muskenes 1567 (unemnt også i 1997-utg. av NoSt).

Moskjedalen |»moṛᶊe-| i Moskenes: Ein avrunda botn innom Ågvatnet med høge fjellkantar med eit par myrtjønner; der renn ein bekk ned gjennom eit trong bekkedal. Etter uttalen kan forleddet òg skrivast Morsje-, men namnet er truleg dss Mosje, ei vasskrå i Kråkhaugvatnet i Bø og områdenamnet Møsje på Andenes. Jf både Mosken og Moskenes så vel som ss meskie (òg maske, masjke), ls måsske: det inste av attlukt dal, lita lægd i fjellsida, jf Korhonen: «inbuktning i fjällbrant med rikare växtlighet; sluten dal».

I Moskenes snakkar dei òg om Mosjurdalsvatnan: –jur– er samisk jávri (jávrre, jaevrie) «vatn». Ei underleg namneutvikling: Mosk’jaur- med fortolkande norsk tillegg –dal+vatn-. Det liknar delvis Nilsjurdalsvatnet i Øksnes.

Mottolgrevan |»måttålgrǣvan| på Værøya er ei vid, open grop på den smale heibrunen nordvest av fjellet Håen: I snyvintrar går det skred derifrå og ned i Mottolgrevan, jf ns og ls muohta ‘snø’. Friis har frå svensk side også muottalaš som eitt av fleire ord for ‘snørik, snøfull, snøfast’.

Mustaren |»mustāṇ~ṇ| er médnamn på Eggum-tinden og lyder i utgangspunkt dunkelt, men ns mustor er «stor rein» (J. Qvigstads lappiske ordbok frå Ibestad, Lenvik og Ofoten), og frå havsida sett liknar fjellet eit dyr med bakenden til og med praktfull ‘hornføring’.

Neiva |’neiva| er ei lita vik ytst på ei lang halvøy i Borge. Namnet er liknar eit fjell­namn frå Senja, på eldre kart Nieiva, normalisert Njeaiva, jfr. Njæi’va utan tyding hos Qvigstad (1935: 80). Neiva i Borge kan, etter topografien, vere namn på halvøya eller ein av haugane ytst. ­ Eit ope spørsmål er om namnet har noko å gjere med ns nai’fâ «det øverste av de to hånd­takene på orv» (Nielsens ordbok, frå Polmak og Karasjok).

Nesje /»næšše/ gnr 12 i Borge >gnr 89 i Vestvågøy skulle nok etter vår tids uttale komme av gno nesjar: «Gaarden ligger paa et fremstikkende, lavt, noget udtunget Forland» (NG 16: 323). Det er greitt nok, men tradisjonell utt. |»næsi| (halvkort æ) etterlet undring, og langt meir karakteristisk enn nesa utanfor er dei vassjuke Nesjemyran med tjønner i fleng: Bru-, Godmyr-, Lauvås-, Re- og Stor-tjønna osv. osv. Merk her ns njeaš’ši vått eller vassjukt terreng (app. 652).

Nevsteinen |»nævvstein˜n| i Borge er ei langvoren, diger blokk. Ligg under eit langt ra og ovanfor ei freda rullesteinsfjære (mòl)3. Her er inga fjellnov el. l. å vise til, heller ingen ‘nase’ på sjølve steinen; nev(e)stein i tyding «stein som er høveleg stor til å ta i handa» kan i beste fall berre vere nytta på skjemt og eventuelt i ei eller anna trollsegn. Der er ei dørliknande uthogging i bergveggen som gav folkefantasien næring. Alt i alt er det heller ss nevve «knaus» (Collinder, etter Nensén frå Lycksele lappmark) som svarar til realitetane.

Raman |»rāman| i Buksnes, helst nytta særnemnt Innerraman og Ytterraman, blir oppfatta som namn på lier som ligg ca. 300 m frå einannan, begge under langsgåande flog av moderat høgd (høgvorne ufser om ein vil), tett under heibrunen. Særleg markert i så måte er Inner-Raman. Her reflekterer nok fleirtalsforma eit samisk *rámak, jf ns rápma, ls rábma ‘bakkebrun, fjellbrun, skogli’. I ls står rábma for noko min­dre enn  rijdda «sluttning med gräs nedanför brant fjällvägg») (Spiik) medan ss raame vil seie «lite flog (på 1-2 m), skråning».

Rebakmoa |»rebakmōa| i Borge er eit vanskeleg namn å greie ut, for etter terrenget hø­ver slett ikkje re «en Forhøining, det høieste Punkt af en Bakke eller Jordryg» (Aasen, rid n. 2) , eit ord heller ikkje kjent a.st. her nord. Ein rid(ar)bakke er det slett ikkje tale om, Rebakmoa er tvertimot ei uproduktiv hallande blautmyr i ei avsidesliggande fjellside, jfr. ripak, ribak, rivak ‘søle, blautmyr’ (Friis, likeins Qvigstad 1944 nr 709), eller i gjeldande ls rettskriving ribák, ribág- «dy» (Spiik).

Rekdal |»rækdal| er matrikkelgard i Borge. Rygh meiner at eit elvenamn *Reka er sannsyn­leg4, men meir tilforlateleg verkar ns ráigi «hol, opning, dalføre» (Qvigstad 1944 nr. 690), ls rájgge. Dalen er trong og skjer seg inn i ei elles nokså langstrekt fjellside. Frå to stader i Bjørnskinn er kjent Rekene |»rǣken| som namn på ‘minidalar’ som skjer seg inn i heibruna; det høver også for Rekbakkan i Hadsel, berre at dei noko små innskjeringane finst lenger ned i fjellsida der.

Innom Rekøya |»rǣkøya| ved Kabelvåg var det eit svært trongt sund. Ganske trongt er også sundet i leia ved Rekneset |»rǣknese| i same sokn og k., dvs. Vågan. Begge desse nam­na blir tradisjonelt forklarte med rek(ved). For Rekøya sin del er dette diskutabelt, saman­likna med strendene omkring, i tilfellet Rekneset tør det kallast meir overtydande. Der er likevel eit stort ‘men’: I trongaste sundet ved Rekneset er det tre undervasskjer med støtter på, og skjeret i midten blir her av alle ting kalla Reka |»rǣka|, og ikkje nok med det, om fiskeskøytene sa folk at «nu e di i Ræka» – når dei var i trongaste opningen. Så det er berre atter å vise til ns ráigi «hol» osv.

Skratgamman: AB (1997-utg.) fører opp «ij spon, oll  eign» af Scratgamnum. Gardane kjem i slumpesam orden: Vinje, Sund(klakk), Vik og Straumnes. I dette tilfellet gjetta Sophus Bugge gjetta på ei fullstendig namneform af Skratgammanum med forledd gno skratti m (også skrati) trollmann. Lokaliteten er ganske sikkert Sande bnr 3,3 Haldegamman, sjå under H-. Tilsvarande britiske stadnamn er Awd Scrat ‘the Devil’, Scratta, Scrathawe (-hagi) og Scratgate. Det er grunn til å tru at Haldegamman (fornorsking av eit samisk namn vi ikkje lenger kjenner) er det namnet som alltid var brukt og at det pejorative Skratt(e)gamman var eit namn som munkar og prestar meinte var meir passande.

Skumvær |»skommvær| i Røst er ein lett kuven bergholme med to lange, nokså djupt inn­skorne og svakt avsmalnande vikar, noko oversiktsfoto også viser (Myrvang 1994: 20f). derfor må skubme definert som «(lita) vik» så vel som «djup dalkjusa i berg» mm (Collinder) vere relevant, endå desse tydingane er henta frå svensk side og for alt at vi frå Ofoten og Tysfjor­den berre kjenner skubme nytta om «det innerste av en traktformig dal» (Qvigstad 1944: 783). Men skubme finst og forklart med «dal som slutar mot bergvägg el. sluttning» (Spiik 1994: 22), og slik ender også dei to vikane i Skumvær – lett trektforma dei au.

Same namnet er framleis (2025) å finne i Norsk Stadnamnleksikon med oppslagsform Skomvær, forklart som ei sms av skum n og vær n. ‘fiskevær’. Det er berre at ordet skum i den meining ikkje er overlevert i noka gno ordbok. At vesterålingar heilt opp til vår tid har brukt ei pussig sms skumfrøda |»skommfrøa| er også eit vitnemål om at skum n i motsetning til gno froða f er eit ord som kom seint inn i språket.

Slupa |»slūpa| i Borge er ei særs trong keile ut mot hav, mens Eggumsslupa i same sokn meir er ei ukjøm strandhole å kalle, men ls sluhpú, som no elles tyder «pipefutteral», finst og nytta om «trångt pass mellan en klippa och ett vattendrag eller mellan två stora stenblock» (oslo 204).

Smorten |’smoṛṭ‘ṇ| eller rettare Smurten er gnr 73 i Borge >141 Vestvågøy. Rygh: «Jeg kjender intet andet Navn, som kunde antages beslægtet med dette, og kan intet oplyse om dets betydning». Namnet finst òg på stikk motsett side av Vestvågøya, men der som namn på ein vid grunne vestom Utakleiv. – I Smurten er det eit felt med «linser av kisførende magnetittmalm» der det aller først på 1900-talet var prøvedrift. Folk må ha observert dette lenge før den tid, for ns smurti (=smurtu, smurta) tyder «sverte».

Snevaggan er skråttgåande, langvorne søkk eller lægder i ei aksel på innersida av Moske­nesøya. Sml her ns vággi ‘dalsenkning’ og ls vágge ‘fjelldal’ (Spiik), likeins ss vaegkie «brei dal; lågtliggande slette».

Solkan |»solkan| i Hol er holmar; namnet er helst samandregen bunden norsk flt-form av samisk sulluk, flt av suolu «holme, øy». Solkan /»såłkan/ i Alstahaug og Solken /’såłken/ i Træna er visstnok skjer og grunnar, jfr. sørsam. soole, sååle «holme, øy».

Solvar |’solvar| er det gamle namnet på Rundfjellet i Vågan, som ligg for seg sjølv isolert i høve til fjella omkring: *Suol(o)várr(i) «øyliknande fjellparti» passar godt i dette tilfellet. Namnet finst andre stader òg.

Sydalen |‘sȳdāl˜n| Gimsøy gnr 12 >Vågan gnr 60. Rygh meiner det er Storelva som sjodar =syr (jf sjo n om sterk sus), men det høver iallfall ikkje for Sydalselva i Vesterålen, kalla Stillelva i første del. Gardsnamnet i Gimsøy har påfallande historiske skriveformer: Sodalenn, Sødalenn 1567, Siødal 1610, Siodal 1612, Siødal 1614, Siødall 1647, Søedall 1667, Søidahlen 1723: Attom desse spøker tilsynelatande det dialektiske sjy = gno sjór ‘sjø’, men det gir inga meining. Det har derimot ss sojje = syjje ‘bøyg’, utan tvil.

Torsfjorden i Flakstad har, i utgangspunktet neppe anna forklaring enn mannsnamnet gno þòrr, men særmerket for fjordpartiet er tilnærma vinkelrett kontur, både ved Bergland og Moberget, attåt eit rev som går på tverra over fjorden straks innanfor Torsfjord-garden. Truleg er Tors– ei samandregen form tilsvarande ls tóres-, umes dóres- = toares-, doares– «tverr-» (oslo 232). – I Torsfjorden ligg elles Finn-Aneplassen6.

Vadrian |’vādrian| (Stor-­, Mellom-­, Litlvadrien) i Buksnes er lange haugar eller låge åsryggar, jf vaadruo,  vaadra (norsk ‘vol’) «ein lang­gestreckter nicht besonders hoher Berg» (Hasselbrink), men òg det sørlege ss vaaddere (normert vaadtere) «ry, goldmark på en bergrygg».

Vasskallen i Værøy er ei kjelde som kjem fram unna eit berg, og -kallen minner halvvegs om ss gaaltije «kjelde», men ‘vasskall’ blir då unekteleg smør på flesk, meir sannsynleg er dette eitt av mange dei døme på typen Kall-, –kallen knytt til store steinar, knausar osv. (Myrvang 1994:93, jfr. 176f og 1995: 116f.)

Vendalsjorden Borge gnr 28 >Vestvågøy gnr 96 hadde før kortare namn: Wenndal og Wembdal 1610, Vermedall 1614, Wembedall 1647, Wemmedall 1667, men Wendalsjord 1723. Pga Vermedall 1614 reknar Rygh med eit elvenamn *Verma, men tre andre skriveformer peikar mot ei namneform ein stad mellom ss vuemie ‘skog, skogdal’, ls vuobme og ns vuopmi, merk at Wembe- kunne vere omkasting av *vuebme-. I finsk står vuoma for ‘myr’, og det er det iallfall mykje i nærleiken, men namnespørsmålet er ikke avgjort.

Vippstøskallen i Røst og Gullfiskskallen i Værøy er fiskeplassar, og begge namneformene synest å vere tautologiske: ns guolli er nettopp fisk, medan ls vihpat er å «dröja, stanna (länge någonstans)», ei tyding som ns vihpat ikkje har no. Derimot kan ein sml den ls tydinga med det vesterålske «han støest ikkje der» (om fisk).

Ågotvatnet ligg opp og nord av Markvatnet under gnr 19 Marka i Flakstad. Forleddet Ågot- har ikkje med kvinnenamnet Ågot å gjere, men går att i ei mengd naturnamn landet rundt, og tidt i forma Ågots-. Er nok norsk omtolking av samisk oaggá,  attributivt –s,  ‘avskild, avgränsad, skyddad från angränsande områden genom naturliga hinder. såsom berg, branta klippor, vattendrag’ (oslo 145). Det høver her, og i grunnen for heile Marka.

Pendel-argumentet.

I starten var det tale om eit nokså tilfeldig utval av samiske stadnamn frå Lo­foten. Det har auka etter kvart, men framleis er ikkje så få utelatne av di dei fortener eller krev langt grundigare drøfting5. Det var i boka «Nøkkelen til Utrøst» tale om dei samiske innslag i stadnamn frå Værøy og Røst, og seinare kom ønsket om å minske tvil om samiske nam­ne-element i Lofoten sett under eitt.

Ein har å gjere med ein region der ein i fleng kan liste opp gardsnamn som Bø, Borg, Eggum, Vinje så vel som Berg, Dal, Grav, Hammar, Hell(e), Hol, Horn, Hov, Klakk, Li, Nes, Reine, Sand, Steine, Sund, Tind, Tuv, Voll, Valle, Vik og Å(g), så det utgamle norske nærværet er heva over all rimeleg tvil. Det skal ikkje skiple hovudinntrykket stort at det blir påvist sikre eller tenkelege samiske namneelement attåt, frå øy og vær.

Bokmeldinga alt nemnt påpeika ein sterk tendens til å leite etter moglege samiske ord og at pendelen ikkje trong fjerne seg så langt frå det norske. Som uttrykk for tvil om summen av einskildtolkingar i ei stadnamnbok kan talefiguren passere, men historisk har pendelen på samisk-norsk skala for namn frå Lofoten og nærliggan­de kyststrok nettopp aldri svinga, aldri rikka seg frå ei trygg plassering høgt oppe på norsk ‘banehalvdel’. Så når ein no likevel ikkje nektar for samiske element, er spørsmålet: Er bal­ansert framtidig vektlegging tenkeleg utan eit justerande, drygt pendelutslag i samisk retn­ing aller først?

Fotnotar: 

1 Her vel eg å oppfatte namna Stopplia og Stopp-stranda på line med Stohponašši = norsk Stunes i Evenes. At Stokmarknes (i Hadsel) gjerne lyder /»ståpmaṇes/ er derimot ordinær assimilasjon.

2 Delpen /’dælpen/ ved Nyksund er eit særmerkt forland, ein rund hatt på eit nes (Myrvang 1981: 154, foto). Skysskarane hadde ein viss respekt, og det er ikkje tilfeldig at Delpen kom med på Kristine Colbans kart frå 1814 i lag med med andre viktige ‘distansemarkørar’. ­ Delpen på Møkland i Malnes (før 1964: Øksnes) er meir ein flat haug oppå land; her er namnet ikkje allment kjent. Garden Delp lengst nordaust i Vågan har opphavleg neppe fått namn etter fjellet ovafor, snarare etter den markerte (om ikkje så store) Delpshammaren i strandkanten. Kjenner ikkje fleire delp’ar i Lofoten ­ Vesterålen.

3 Omtale av Nevsteinen med foto, sjå årsskriftet Lofotliv 1980: 27. Vestvågøy.

4 NG fører i dette tilfelle opp utmerkinga med halvkort vokal, utan å kommentere det nærmare eller la det få konsekvensar for etymologien. Vil her nemne at kortvokaliske uttalevariantar av gardsnamn som Kvalnes (Dverberg, Borge) og Kvitnes (Hadsel) er vanlege nok: Der er slingrings-mon for kvantitet i målføre der palatalar er skil-settande, ser det ut til. Eit noko større mistak som «Sildsanden» /»siᶅᶅsāᶇ˜ᶇ/ for Silsanden /»sīlsāᶇ˜ᶇ/ er meir uvanleg og kjem nok av at fisken sild er langt betre kjend enn fisken sil. 

5 Det viste seg òg å gjelde for både Refsholmen, Refsøya og Refsvika frå resp. Flakstad, Val­berg og Moskenes, nemnt den originale artikkelen, men fjerna av Finn Myrvang sjølv i 2023.

6 Finn-Aneplassen, opplyser Lina Sjølie, kan ha namn etter Ane Kristensdatter f. 1854 i Tysfjord. Ho bur her med mannen sin i flg folketalet 1900, men er enke i 1910. Trur det er ho som opphavleg var frå ‘finnerydninga’ Gresvik i Tysfjord, pleiedotter i Tennstrand i 1865.

Litteratur:
Bergsland, K. 1994: Samisk forklaring av norske stedsnavn. Namn og Nemne. 

Bergsland, K. og Magga, L. M. 1993: Sydsamisk ordbok. Oslo/Kautokeino. 

Collinder, B. 1964: Ordbok till Sveriges lapska ortnamn. Uppsala. Avkorta oslo

Dass, P. 1739: Nordlands Beskrivelse. Bergen. Faksimileutg. Oslo ­ Alstahaug 1997. 

Frette, Th. 1984: Litt om stedsnavn i Tana. Deatnu ­ Teno ­ Tana/ Samiske kulturminner 1991. 

Friis, J. A. 1887: Ordbog over det lappiske Sprog. Christiania. 

Korhonen, O. 1979: Lulesamisk ­ svensk/svensk ­ lulesamisk ordbok. Uppsala. 

Myrvang, F. 1994: Nøkkelen til Utrøst. Værøy. 

Myrvang, F. 1995: Samisk forklaring av norske stadnamn. Namn og Nemne. 

Myrvang, F. 1996: Veiviseren til Lofotens historie (red. Gro Røde). Oslo.

Nielsen, K. 1979: Lappisk (samisk) ordbok. Oslo. 

oslo: sjå Collinder.

Qvigstad, J. 1893: Nordische Lehnwörter im Lappischen. Christiania. 

Qvigstad, J. 1929: Sjøfinnene i Nordland. 

Qvigstad, J. 1938: De lappiske stedsnavn i Troms fylke. Oslo. 

Qvigstad, J. 1938: De lappiske stedsnavn i Finnmark og Nordland fylker. Oslo. 

Qvigstad, J. 1944: De lappiske appellative stedsnavn. Oslo. 

Ross, H. 1971: Norsk Ordbog. Tillæg til ‘Norsk Ordbog’ af Ivar Aasen. Chra. 1896/Oslo 1971. 

Spiik, . E. 1994: Lulesamisk ordbok. Svensk ­ samisk. Jokkmokk. 

Storli, I. 1988: «Begravelse i steinur ­ en gammel samisk gravskikk». OTTAR nr. 169. Tromsø. 

Vikør, L. 1997: «Norsk namnegransking sedd frå nordiskfaget». Den 8. nasjonale konferansen i namnegransking. Oslo.

Trykt i Namn og Nemne årg. 15 – ­ 1998, auka og omredigert 2023.