Bremund Brumund?

Det er velkjent at namn på «brim» er vanlege langs kysten¹ og brimnes (bremnes, brømnes) er blitt eige oppslag i Norsk Ordbok, med litterært belegg. I svensk synest namn som Bremudden, Brimskär, Brömsön å vere sjeldnare namn. Norsk genitivs-variant(?) er å finne i Bremsnes (Averøy og Flekkefjord) så vel som i Brimsholmen (Os og Austerheim).

No finst det òg eit adjektiv brimen «som smakar ramt, svidd, brent eller for mykje salta» (NO 1: 924), ikkje beinveges knytt til brim n „bårebrot“, men venteleg asso­siert i den lei. Tilsynelatande høyrer namn som  Brømenholmen i Bømlo og skjeret  Bremenholmen  ved Grimstad hit? Eit par historiske former knytte til Brumunda og Brumundsjøen peikar i same retning, dvs Bremin Aa 1775,  Breminsiø 1594, 1775.

Eva Nyman seier om ordet brim at ”det synes ej vara helt givet att detta ortnamns-element uppträder i älvnamn”, men ei utmerking brim(en)– frå sjøens sfære nytta om sterkt fossande elvar kan iallfall ikkje vere utenkeleg. På hi sida oppstod Breminsjø kanskje eigentleg av *Bremingsjø, jfr Lomunda i  Lemmingdalen, medan dei uforlikelege historiske namne-variantane Bremin Aa og Bromunds /Breimunds Elv kan takast for å vere fortolkande (epeksegetiske) skrivemåtar.

Om ordet brim kan elles seiast at det finst i uttalevariantar som brem, bræm, brøm, slik at det er vrident å skilje mellom brim n „sjøburd“ og brem m „kant“. Bremøya i Frøya har tmmeleg sikkert med brim å gjere, mens Bremøya i Vikna derimot er ein kant i landskapet som neppe er utsett for sjøburd. Det kan òg rå tvil om den lange Bremengholmen i same kommune: Han synest å ha namn av sletta Bremenget like innafor, men merkeleg blir ei sms. brim + enge n, meir sannsynleg bør *Breming­holmen vere. Derimot er det nok allment godtatt at øynamnet Brimse i Rennesøy i Rogaland er ei s-avleiing til brim n.

Dette var namn frå sjøsida, men opplands finn vi meir overraskande namneformer: Brimkleivi ligg på ytste åbakken mot elva Jostedøla i Luster. Brimsvadet (vel brim + svad) er ein holme i elva Otta, som kjem frå Vuluvatnet i Skjåk. – Brimsen heiter den utvida utfallsosen for elva frå den øvste av Leinetjørnin i Nord-Fron (Fossosen der ho fell inn i neste tjønn). Høgdeskilnaden tjønnene imellom er 11.5 m, og elva er kort, så det er klart at det kan gå kvitt for seg! Den same Brimsen er det elles interessant å jf. med  Brömsebäck  og Brømsebro i Sverige, historiske skriveformer Brimsæ sten og Brimsse bro (SO 50). 

Elva Brumunda i Ringsaker går for Bremund 1578 og 1604, Bromunds og Breim­unds Elv samt Bremin Aa 1775. Sjøen heiter Breminsiø i 1594 og 1775, men Bremund-Søen i 1785 (jfr. Venås 132). Bremundquerner, Nedre Bremund og Øvre Bremund er òg nemnde 1604 (NG 3 69). Etter gjengs syn er elvenamnet primært, så utmerkinga brim n burde då ha med kvite elvestryk å gjere. Namne-granskarar flest ser derimot bort frå den tanke at brum „lauvknuppar» seier noko om vassdraget Brumunda (J. Sverdrup, jf. Venås 32). Eva Nyman har meir tru på ei tolking knytt til brumme v. (Magnus Olsen) og tenker seg Bremund f i tyding «den brummande», som presens partisipp av eit historisk verb. Enkelte av oss tviler også eit grann på det, men vi bør vel legge oss på minne Andreas Aabels diktarord om «fjellets stolte foss [som] brummer bass til oss”, i songen „Se Norges blomsterdal“. Var det nettopp Brumunda som inspirerte han i det ordvalet?

At kraftig fossedur (brumming) og kvite stryk og fossefall (brim) er relevant i samband med elvenamnet Brumunda er namnegranskarane gjennomgåande samde om, for elva får etter kvart stort fall og «renn for det meste stri, i nedre delen med mange stryk som er demde opp og nytta til kraftkjelder», seier Norsk Allkunnebok. Men å legge det til grunn for tolkinga av elvenamnet kan vere å snuble i starten. Elvenamn flest, og ikkje minst desse på –und, uttrykker aller oftast noko karakter­istisk for området der elva blir til, evt. kor stor ho er (rangering), sjeldnare skildrar dei lendet ho passerer etterpå, og fossar eller stryk får vanlegvis namn heilt for seg.

Sætra (stølen) Brumunddalen synest å ha fått namn av elva, men ligg nærmast på ein rabb like nordom Brumunda der ho fell ut av Brumundsjøen, i eit ganske vidt myrlandskap på vestsida av sjøen, så sætra er her truleg oppkalla etter bygda  Brumunddalen? At sjøen (vatnet) har fått namn av ein stiltrennande bekk, heilt fri for stryk eller fossar før vi kjem kilometervis frå utfallsosen, står neppe til truande. Brumunda gjer ovlite av seg i dette vide myrlandskapet, mens Brumund­kampen austom sjøen er eit blikkfang, tverrbratt på nordvestsida. Det ligg nær å knyte namnet Brumund til denne etter lokale mål dominerande høgda,  men her er nok eit samanliknande „kringsjå“ på sin plass: Breimo heiter ei elv på Voss. Ho har sine kjelder i nedslagsfeltet i Årdalen, i snau­fjellet oppimellom Svarta- og Lønahorgi, og øser seg opp med sus og brus ein time eller så etter at elingane har gått oppe i fjellet. Dette namnet har vore tolka ut frå brei(d) adj: «ho breider seg ut i fleire greiner» (Heggstad 46). Elva, i dag regulert, samlar sine greiner før ho stuper utføre den bratte fjellkanten, og der er ein liknande fjell­kant lenger ned, men det er ikkje denne delen av elva som er mest synleg nede frå gardane. Vanskeleg å forstå er i alle tilfelle m-avleiinga, påpeikar Heggstad.

På ein fjellpall tett sørom Breimo ligg stølen Breiming, òg kalla berre Breimo etter elva: Leiv Heggstad oppfattar stølsnamnet som sekundært til elvenamnet. Å tenke seg ei namneutvikling i motsett finn han språkleg ugreitt. Tvilsamt blir det også å forklare elvenamnet Breimo ved hjelp av brim n, for alt at det ville gje meining av di elva Kviti renn like ved. Men pallen der Breiming ligg har ein bråbratt kant mot gardane i søraust, og endå meir synberr er den smale og bratte fjellryggen som ligg Breiming nærast og utgjer vestsida av sjølve Årdalen. Synberre nok er også „fjell­kantingane“ elles, heile vegen sørom garden Breiming.

Svenska Akademiens Ordbok fører for sin del opp både geologiske og geografiske døme som jökelbräm, moränbräm, strandbräm og vassbräm. Merk at Brämen, ein buplass i Älvkarleby i Uppsala, ligg ved ein morene, Brämsand ligg i kanten av Gävlebukten tett nordom. Brämmen i Strömstad i Västergötland ligg ved ein fjellrabb som går ut i null, mellom Brämstjärnet i vest og Husebotjärnet tett austa­for. Merk også buplassen Bremås på nordvestre enden av ein lang åskant i Valde­marsvik (Östergötland). Bremmedala er ein naturlokalitet tett austafor ein rabb eller åsrygg i Markaryd (Kronoberg), buplassnamnet Brämmesås i Ulrice­hamn i Vestergötland synes å reflektere eit *brämme n eller er ei –ir-avleiing.

Norske namnedøme på brem m „kant“ er Brember(g)vikfjellet i Nærøy, ein renotasjon av *bremberget, og  Bremset i Stjørdal ligg i sørvestkanten av den ruvande Bremsetbjørga som vender ein ubroten lang, bratt fjellkant mot nordvest. Same namnet i Steinkjer går snarare på bein strandline?

Brummaknappen som namn på toppen av ein langsmal ås i Øystre Slidre, bratt og bein på nordaustsida, tyder på at åsen opphavleg heitte *Brumma og at namneformer som Brummaknappen, Brummastølen og Brummatjernet kom til ved juxtaposisjon? Brummaknappen ligg mest like fritt til som Brumundkampen, som vi snart skal sjå nærmare på.

Sisteleddet –knappen har sitt motstykke i Øyster­liknappen lenger mot nordvest. Frå aust må dei tilnærma loddrette innskjeringane i berggrunnen bortetter fjellsida vere veldig synberre, så det må ha mykje for seg å stille namnet saman med gno. bróma „brot, stykke“. Eit utvida del av Halling­dalselva, særmerkt ved talrike spisse utstikk som deler inn fjorden i „posar“, heiter  Brommafjorden  og har venteleg fått namn av tilsvarande grunn. Brummankölen heiter ei særs oppsplitta myr i Herjedalen, det passar også inn. Alle tre lokalitetane heitte kan hende Bróma opprinneleg? 

Bromedalen i Kvinesdal og Brommeland i Suldal har kvar for seg også eit mykje oppstykka fjellterreng. Brommö i Vänern (Mariestad kommune) bør òg nemnast: Eva Nyman siterer Ivar Lundahl, som «finner namnet i brist på tilräckligt gamla belägg svårtol­kad men anser, att det kan återgå på et *Bromund f. med genitiv *Bromun­dar. Namnet vore då enligt Lundahl en –und-avledning til ett appellativ *brom ‘buller, larm’ «. Nymans eiga vurdering er: «Det förefallar emellertid svårt att exakt ange vilken första stavelsens vokal varit, och en utgångsform *Bremund tycks med hänsyn til äldra belägg lika trolig som ett *Bromund. Vokalens labialiserande konsonantomgivning kan i så fall förklara stamstav­elsens ljudutveckling». Vidare peikar ho på tilsvarande lydutvikling for Brumstorp < Brimsatorp i Värsås sokn (Nyman: 256 f).

Eva Nyman slår fast at «mot norr och söder och sydväst ligger ön helt öppen för Vänerns vågor», men ho kommenterer ikkje dei særprega øy- og holmeforma­sjonane kalla Brommö huvud og Hovden og Trollö, og litt bortafor og endå nærmare land den særmerkte skjergarden Landholmen – Vadholmen – Bockö – Klypholmen – Rammholmarna, alle „oppkutta“. Noko av det same gjer seg gjeldande på nordaustsida av Brommö, endå namnet Brommö huvud jo fortel kva som var att og fram på øya. Eit svensk motstykke til gno. bróma „brot, stykke“ kjenner vi ikkje, men topografisk skulle det ha vore høgst relevant.

Brumundkampen på austsida av Brumundsjøen er siste stopp i oversynet. Han er litt avrunda på sørsida, men har bein og ganske bratt kant i nordvest, mot Brumundsjøen. Han dominerer det elles ganske flate landskapet og kan ha gitt namn til både Brumundsjøen, Brumundsætra og Brumunddalen (ikkje meint kommunesenteret) lenger ned i elvefaret. 

Namnesystematisk kan det då passe at Brumund er –und-avleiing av eit ord for «kant», jf. Eva Nymans poengtering av at utgangsform for namnet Brommö i Vänern ut frå eldre belegg like snart kunne vere  *Bremund som *Bromund. Det har til sml interesse at Brummedal(en) i Ulvik, med ein dominerande fjell­kant, visst også blir kalla Brimmedalen. Dei før omtalte skriveformene ‘Breminsiø’ og ‘Bremin Aa’ kan vi enklast lese som Bremin = Bremen(d) <Bremund. Stort nærmare opphavet til namna Brumundkampen, Brumundsjøen og Brumunda kjem vi ikkje, men Brumundkampen er nok primærlokaliteten. 

LITTERATUR: 

de Vries, J. 1977: Altnordisches etymologisches Wörterbuch. Leiden. 

Heggstad, L. 1949: Stadnamn på Voss. Voss. 

Hoel, K. 1994: Bustadnavn i Østfold. 1. Hobøl. 

Hovda, Per 1966: Norske elvenamn. Eit tillegg til O. Rygh «Norske elvenavne». Oslo-Bergen. 

Indrebø, G. 1928: Norske elvenamn. Namn och Bygd. 

Indrebø, G. 1951: Norsk Målsoga. Bergen. 

Sandnes, J. og Tylden, P. 1968: Namn i fjellet. Oslo. 

Sandnes, J. og Stemshaug, O. 1990: Norsk Stadnamnleksikon. 3. utgåva. 

Sverdrup, J. 1925: Våre innsjønamn. Maal og Minne. 

Venås, Kjell 1987: Norske Innsjønamn III. Hedmark fylke. Oslo. 

Vågslid, E. 1974: Stadnamntydingar II. Oslo.

Fotnote

1. Norske Gaardnavne b.15: 362 og b. 16: 34.  ↩︎