Gildeskål

I norrøn tid var ordet skáli brukt om hovudbygningen på ein gard, eit lang­hus som kunne fungere både som vånings- og sovehus (svefnskáli), så vel som eldhus eller fjøs, men òg om enkle tilbygg (bislag, budør). Vidare om hus til bruk over kort tid, t.d. fiskiskáli = fiskibúð) «fiskarbu» – eller óg ein laufskáli «lauvhytte»: Tenk på dagar i utmarkslåttene! Ein bygning som kvennaskáli fortel at garden hadde ein viss storleik og status, dess meir då stader der dei hadde drykkju-, gildi- og veizluskáli, gesta- eller leikskáli! I slike sms. nemningar ser ein at –skáli, –stofa og –hús kan vere synonym.

Nord-Noreg hadde saktens sine namngjetne høvdingegardar, men går ein etter namnebruken, må ein forvente det kvardagslege. Det verkar innlysande at namn som Skålvær i Tjøtta og Skåltofta på Opplandet i Nyksund fortel om meir eller mindre forseggjorde hus som må ha hatt samband med fisket og handelsaktivitet knytt til det: På Skåltofta finst tufta til eit langhus på 35 – 40 m. Derimot skulle vi tru at gardsnamn som Skålvoll i Leiranger, Skål­brekka i Malnes og Skålebøl (Skallan) i Øksnes i første rekke går på land- og husdyrbruk, kanskje ikkje knytt til sjølvstendige gardseiningar frå først.

Det er likt til at ordet skåle har fått sitt rom i folketrua med: Eit ruvande og temmeleg frostsprengt berg med ei uryddig hole under i utmarka på Taen på vestsida av Hadseløya blir kalla (i) Trollskåla(n). Det er neppe anna enn –skáli i stiva dativ, «skål» passar ikkje med terrenget.

Andre namn er forvirrande: Ei fjellkrå i Gryteselvdalen i Hattfjelldal ber namnet Adelskål (og Avaldskål er ei sæter i Tinn i Telemark). Det lyder langhenta, men kan visst ikkje vere anna enn gno. aðalskáli «den egentlige Skaale, modsat forskáli, forhús».

Oluf Rygh seier om skáli m at «det kan ofte i Navne ikke sikkert skilles fra skál f, Skaal, der bruges om Fjelde og Tjern, vistnok ogsaa om runde For­dybninger» (NG, «Indl.»: 74). Det skil seg lite frå skål f., målføreregistrert i tydinga «innsøkk eller hole i fjell eller terreng» (NO 10: 353). På islandsk er det også slik at skál ikkje berre tyder skål i eigentleg meining, men også «dam, basseng» så vel som «dokk, søkk, lægd».

Norsk Stadnamnleksikon fortel om fjellet Skåla i Stryn, at «i fjellsida som vender mot Strynsvatnet er det eit markert søkk med eit djupt gjel nedover mot vatnet. Dette søkket har vorte samanlikna med ei skål og har så gjeve namn til fjellet». Her kan vi nemne at Skålene er nokre grunne søkk oppi fjellet austafor Makkvatnet i Hamarøy. Same namnet har dei i Volda og Forsand. Kjeldågskåla er ei lægd ved Sleåga i Rødøy, og eit liknande namn er Leinesskåla i Steigen.

Dette fører beint over til ein liten gruppe gards- og bruksnamn som er meir tvitydige, så som Venneskål i Ås, Reppeskål i Larvik, Fjellskål i Osterøy – og Grønskål i Ulvik. Gjennomgåande var Ryghs meining at sisteleddet i desse er –skáli i avkorta form, men etter det lokale terrenget kunne det også vere tale om –skál som skissert framfor. Det nordlandske Gildeskål blir nokså tvitydig når vi prøver den forklaringa.

Gildeskål kyrkjestad midt i biletet. Oppe til høgre ser viHæstfjellet med Høgfjellknubben. Ein kan bli mint om det trøndske skoll ‘skalle, isse’! Under ser vi ei bratt fjellside med urdar som ender innved kløfta Gildeskålkjelen. Norge i bilder 3-D.

Gildeskål som soknenamn dukkar for første gong opp i 1430-åra, i posten «Af Vigdeild, ij spon, j Gildaskala sokn» i Aslak Bolts jordbok. Seinare er soknenamnet skrive på temmeleg skiftande måte:

Gwldskaalenn 1521 men Gilleskaalen ca. 1533, Gylleskaal sogn ca. 1540 og Giildeskoll 1548, Gille Schol 1567, Gyllskoll 1570, Gilliskols s. 1590 (NG 16: 182). – Petter Dass kallar prestegjeldet både Gillischaal og Gillesskaal. Skriveformer som går på sjølve prestegarden kjem først opp tidleg på 1600-talet og skil seg lite frå vår tids stavemåte.

I 2014 kom «Gildeskål gamle kirke. Marmorkirka ved nord­vegen» ut, ei samling fagartiklar frå eit ‘grublarseminar’ kort tid før. Boka gir ei mengd kunnskap om kyrkjebygget så vel som som inventaret, mellom­alderens gildeskipnad m.m.m. Petter Snekkestad er den som drøftar sjølve gardsnamnet aller mest mest grundig: «Hva angår naturnavn, har enkelte hevdet at forstavelsen gilde– peker mot et gjel, altså en revne eller innsnev­ring mellom to berg, som i huset ved «gillet» eller «gjelet». I forlen­gelsen av dette er det foreslått at gården har samisk opp­hav, der formen gulle– el. golle– betyr det samme som et gjel, og der –skål forstås som en grop eller et søkk … Vi finner imid­lertid ikke noe gjel eller søkk i nærheten av tunet eller noe sted innenfor den moderne gårds­grensen. Dermed blir det også vanskelig å feste lit til den samiske tolknin­gen, som viser til noe lignende: en grop eller et søkk…»

I Gildeskål var tala pitesamisk. I nordenden av Gildeskålmyra ligg ein rundvoren knaus, så her kunne nok forleddet tilsvare sørsam. gïlle, gylle «gressbevokst, skogløs bakke­knaus», eller også sørsam. jilles– <jillehtje «vester-, vestside». Det er relevant, for Gildeskål ligg på vestsida av ei stor halvøy: Ein svensk kapellkyrkjestad i Sorsele heiter Jilliesnållie, skrive Gillesnöle 1789 (nållie ‘lita steinrøys’). – Her kunne tenke seg at ’-kål-’ er pitesam. gållo ‘grotte’ o.l., tett opp til lulesam. gållo ‘spricka (i stenblock, berg, is)'» og sørsam. golle ‘snevring mellom to berg, liten kløft som man van­skelig kan komme opp og ned etter’.

Men kan etterleddet like snart vere norsk ‘skål’ brukt om ein eller annan landskapsvariant? Det kunne jo høve for den inneklemte Gildeskålmyra tett nordaust av prestegarden, jf. ‘myr-skåla’ tett ved Fjellskål i Osterøy.

Skulle både første- og sisteleddet vere norsk, er eine tolkingsalternativet norr. gil n (gen pl gilja-) ‘gjel, kløft’ i eit sms. terrengord *giljaskál > Gilleskål, sml. lydovergangen i gardsnamnet Seljeset |»sælliset| (gnr 19). Elles er no genitiv gilja- av grunnordet gil i somme bygder blitt til ei sjølvstendig form gilja f, jf. jilju (Tinn), og gilja f «holveg, fjellpass» (i svenske målføre), i Sør-Noreg om bergkløft eller gjel (Tinn) eller om lita elv eller li-gròv som renn gjennom eit gjel (Balestrand). Dette i flg. NO 4: 15.

Interessant er eit bekkegjel i sørkant av Gildeskålmyra, men særleg smale strimlar av myr mellom haugane i sørleg og sørvestleg retning, heilt inn på sjølve prestegarden. Her er nemleg det å merke at gjel, norr. gil ikkje alltid er ei trong bergkløft, i Rauland og Beiarn¹ (NO 4: 51) kan det også vere ei langvoren glenne i skogen. Det høver altså godt nok i Gildeskål sitt tilfelle.

I Lofoten er sms. namn på –gjela pluss usms. Gjela |»jĕla| (om kløfter o.l.) talrike; ei flt.form Gjelan |»jĕlan| finst og. Det synest vere ei form av gile f (gjele) om «trong, grasgrodd liten dal som stig bratt opp», dessutan «smal, langtøygd teig», snauhoggen eller skoglaus (NO 4: 15).

Gjelset ligg, som kartet veldig tydeleg viser, opptil ei markert lang kløft mellom to åsryggar. Norgeskart.

No er tilfellet dessverre så at korkje gjel n el. gjele f i tyding «langvoren glenne i skogen» let seg påvise lenger, i Beiarn i alle fall, men vi skal likevel få med oss at garden Gilset |»jeᶅᶅset| gnr. 18 i Gildeskål blir kalla Gilusætre i Aslak Bolts jordbok, men Giilesetter og Gillesetther 1567. Tett ved garden er det faktisk ei lang glenne – ho er del av ei lang kløft! Rygh meiner at forma i AB neppe kan vere rett, men som vi ser, her er ei lang gile, det samsvarar greitt med forma i AB. Dagens uttale med palatal l kan då ikkje komme av ein skrivefeil i AB.

I Gildeskål sitt tilfelle ville ein lettare tenke seg *Giljaskál som opphavleg form, men skrivemåten Gildaskala sokn i AB peikar i heilt anna lei og blir ein bøyg, av di gildaskáli lik gildisskáli så tydeleg indikerer samband med gildi m = gild(is)brœðr: lagsmenn i eit gilde. No var gildi også drikkelag, selskap eller broderskap der dei skulle hjelpe kvarandre. Ein kjenner også nemningar slike som krossgildi ‘Gilde som er indviet til det hellige Kors’, ólafsgildi ‘Gilde som var ind­stiftet og holdtes til Olaf den hellig­es ære’ o.a. Gildeskipnaden er drøfta inngåande i boka om Gildeskålkyrkja, men med resignert konklusjon:

«Den eneste informasjon vi har om gildet i Gildeskålsokn, er navnet Gilde­skålsokn. Det er ikke mulig, dessverre, å koke mye suppe på den spikeren. Men dersom vi aksepterer at navnet vitner om et gilde og at dette gildet har hatt mye til felles med de øvrige bondegildene i landet og gildeorganisas­jonen i Europa for øvrig, kan det hevdes at gildet i Gilde­skålsokn i hoved­sak hadde de trekkene vi har drøftet i dette kapitlet» (J. V. Sigurðsson: 71).

Årsaka til frustrasjonen eller resignasjonen er at det blir altfor stor avstand frå eit grisgrendt Gildeskål til norske mellomalderbyar i sør, med gilde for geistlege, kjøpmenn og handverkarar av alle dei slag! – Mellomalderkyrkja av marmor ligg på prestegarden, og Gildeskål-namnet gir ein god grunn til å spekulere, men ingen skriftstykke fortel noko som helst konkret om gilde eller gildbrœðralag knytt til denne kyrkja i utkanten av sameland, for alt at Munkdya som namn på våtmarka nordom kyrkja legg visse føringar. Kan det vere noko vi overser?

I boka om Gildeskål-kyrkja er det ogsp frmkasta den tanken at garden bør ha hatt eit anna namn før ein gildeskåle kom til; det skjedde neppe før på siste halvdel av 1200-talet eller endå seinare. Argumentet kan ha litt for seg, men Gildeskål-soknet har to andre gardsnamn som heller ikkje går på landskapet, men fortel om sjølve oppføringa av bygningar: Husstad, og så Oppsal (innafor Gjelset), og vi kunne dessutan sml. med gnr 101 Lånan i Alstahaug > Vega) og mange andre norske gardsnamn på Hus- o.l. Det er då rett nok tale om hus av uspesifisert type.

Ordet gilde var ikkje eintydig, og vi må vere opne for at ein gildeskåle iblant var noko meir kvardagsleg enn den festlege samlingsstaden som ein lett tenker på. Like sørvest for Gildeskålkyrkja, ned av Korsvollen, ligg Tiendbuvika. Ho er lita og grunn no, men staden var ei brukande hamn i historisk tid. Korsvollen får ein òg til å tenke på gno. krosshús: bedehus merkt med kross. Ordet tiend (norr. tíund) var velkjent nok i kyrkjeleg samanheng, og mange andre kyrkjelege avgifter var å nemne. Er det såleis at tiendbua frå først av vart kalla gildiskáli med tanke på innkreving av avgifter, og at det fortel korleis steinkyrkje-bygginga vart finansiert?

Eller kan det vere slik at det til eit opphavleg krosshus på Korsvollen også høyrde ein gildeskåle litt lenger nord, oppsett for innvartering av soknefolk i dei tilfelle dette var naudsynt, og at namnet *gildeskål(en) festa seg i god tid før steinkyrkja vart bygd på den staden? Vi må då sjå dette som ein variant av det som historieforskarar har kalla bygde– eller soknegilde, men derifrå og til å gå ut frå at Gildeskål eingong hadde gildisskáli der «praktiserande» gildebrør møttest til gildastefna slik som i byane i sør blir eit altfor stort sprang. Det ter seg like tvilsamt som at Skjøt(n)ingberg i Lebesby, òg nemnt i drøftinga av Gildeskål-namnet, heng saman med gno. skytningr «samanskotslag, gilde» (jf. Hm. 2018: 153,158).

Boka frå 2014 nemner, blant mange liknande namn, også Gildeskål-åkeren² nær Ibestad-kyrkja, som óg er ei stein­kyrkje frå mellomalderen. Kva er vel mest truleg i det tilfellet, å sjå for seg ein gildeskåle for festlege samkomer eller eit hus til innkvartering, eller berre ei tiendbu? Å svare ut frå synsing utan feste i historiske fakta kastar lite av seg.

Brysamt på det vis er òg Gildeskålstø |«jyᶅᶅe-| som namn på ein augurs- og seiplass utom Snarset i Bø, i retning vesterenden av Hadseløya, med ukjente méder. Usannsynleg er at namnet fortel om nokon gildeskåle knytt til Bø kyrkje, det vere seg brukt som méd eller på anna vis. Den meir sentrale Hadselkyrkja er usynleg frå den kanten. Mest «matnært» burde det vere å tyde tilrorsnamnet i lys av nemningar som gildfiskr (gildr fiskr) «fullgod fisk», nemnd i kyrkjelege kjelder, så vel som gildingr: torsk som i flekt tilstand var ei alen brei nærast hovudet. Det heitte som kjent, folkeleg, at «prestsekken bi aller full», og korkje fut eller prest ville ha dårleg vare.

Tilrorsnamnet må vere temmeleg gammalt, men kva leika i hovudet på han som gav namnet? Førestilling om eit slags sjøens skattkammer, voner om ei fengd som ville gje utslag på vektskåla eller ønske om ei staut baldusjka til eigen ’gildeskåle’? No tyder norr. gildi óg ’betaling, vederlag’, medan skulda-gildi var betaling av skuld. Fanst det også eit sms. ord *gildi-skuld om uoppgjort gjeld til bygde- eller soknegilde? Jamfør kvardagslege verdi-termar som ígildi (lik verdi), halfgildi (halv erstatning), kúgildi (eit ku-verde) m.m.

Veldig ulikt er eit namn frå gnr. 138 Brekka i Vefsn: «Johan Brækken har hørt ei segn om at det har stade eit avgudstempel på dei gamle hustoftene på Brekka. Han veit ikkje kva han skal tru om det. Men det er merke­leg, seier han, vi hadde to runde hòler attom fjøsen som hadde namnet Gill(e)­skål’n. Det gjekk den segna om desse «skålene» (denne skålen?) at når dei hadde gilde, sette dei øltynna midt i hòla, og så sat dei rundt tynna og drakk. No er desse holene attfylte med jord. Dei var like store, og det var omlag ein meter i mellom dei. Dei var omlag 4 meter i tvermål, og vel ein halv meter djupe». Om dette fortel Reidar Svare, og legg til at det er uvisst kor mykje ein skal legge i slike segner (Hm. 1965 s. 396). Som sant er.

Brekka ligg inst i Fustvatnet, å tenke på mellomalderske gildbrœðralag gir lita meining der. Segna ymtar då heller ikkje om det, ho går på gilde og øldrikking. Då er det sanneleg eit merkeleg treff at norr. gil-ker el. –kerald var «Kar, hvori man lader Øl gjære», og at bua der dette gjekk føre seg vart kalla ei gilbúð. Rett nok er det tale om gil i ei anna tyding, nemleg (øl som er i) gjæring (NO 4: 5), men når vi så tar med i rekninga at ein gildis- eller gilda-skáli òg heitte gilda- eller gildisstofa og at det siste ordet er skrif­tleg overlevert i forma gilstofa au(!), forstår vi at folk tidt tok uttale-snarvegar så meiningsinnhaldet vart fordunkla, som når gildisbróðir vart gildbróðir, ja det kvinnelege motstykket heitte faktisk gildsystir. At ordet gil knytt til ølbrygging òg fekk ein uttale med palatal ᶅ med tida, er som når silstø (stad der sil = tobis held seg) vart til «sildstø». Gløym heller ikkje å sml. Gilset!

Som før nemnt, hustufta frå Skåltofta tyder på at ein ikkje skal tenke smått om økonomien i nordnorske fiskevær, det vere seg Nyksund, Skålvær el.a. Frå Nyksund er kort veg til Langenes der erkebiskopen hadde setesvein, så pekuniære interesser tør ha vore langt viktigare enn selskapelege.

Frå ei anna side sett var det no eingong slik at på været var at fiskarane nøydde til å innrette seg og jenke seg etter andre, ja det fanst eit eige ord for dette, lag-gild: i stand til å vere i lag med og samarbeide med andre, ordbokført frå Gimsøy og Borge, men òg kjent frå Hovden i Malnes. Samarbeid måtte til for å berge bruk og båt, ja livet om så var. Ordet fiskarkameratar er nok frå organisasjonsarbeid i nyare tider, men kravet om evne til samarbeid var gammalt. Hadde bu- og båtlag ordet gilde oftare i tankane enn vi trur?

Ein tanke heilt for seg: Var det iblant med Gildeskål-namn som med stader som heitte eitkvart på Badstu-, at gjeremål som var typiske for ei Badstu- i vid meining gjekk føre seg på staden, utan at der stod ein slik bygning?

Med det har vi vore innom alle nordnorske Gildeskål-namn vi kjenner, og slik sett burde emnet vere utdebattert, men eit lite ess er gøymt i ermet når det gjeld Gildeskål som gardsnamn:

Som før nemnt kan namnet Korsvollen, i alle fall «ideelt», forståast slik at der stod eit krosshús den aller første tid. I fjellsida berre 800 m søraust for Korsvollen har vi den særmerkte Gildeskålkjelen, eit langt og brattkanta gjel som er ei lang «flerra» i landskapet meir enn ein rundvoren kjel (heller ikkje andre landskapskjelar landet ikring er alltid runde). Lulesam. skállo tyder «stor kittel» (Korhonen, jf. NL 290 og oslo 290), = sørsam. skaaloe, skaaloe-giebnie messingkjel (eigtl. «kjel-kjel)». Litt lenger sør ligg Inndyr­kjelen, som vel å merke gjer mindre av seg enn Gildeskålkjelen.

Gildeskålkjelen. Norge i bilder, 3-D.

Då er førsteleddet i Gildeskål |»jiᶅᶅ(e)skål| vel identisk med det vi har i Gällivare i Lappland, kalla «monte Gillewara» i 1673, på lulesamisk Jiellevárre, med jielle– = «spalte; mellomrom» (der visstnok pga. ein formasjon i Malmberget), jf óg jiello «sprekk, reva, revne» (Grundström 110, Svenskt Ortnamns­lexicon 101, oslo 66-67). Gildeskålkjelen blir då eit namn med slåande meining!

Den norske tolkinga av Gildeskål som namn på prestegard og kommune er innarbeidd, men har tvilsam historisk gehalt, som drøftinga framfor syner. Vel er norr. gildisskáli og gildaskáli ord som sannsynlegvis er førsteledd i mange smånamn landet rundt, men stussleg er at i Gildeskål prestegard sitt tilfelle er vi ute av stand til å finne ut kor bygningen kan ha stått, ja om han i det heile har vore til.

Den som festar lit til den pitesamiske tolkinga kan la all grubling over vår ufunne gildeskåle fare; eit pitesamisk *Jielleskálo fortel då kva som er det fremste særmerket i landskapet nær garden Gildeskål, slik det brukar vere elles. Då blir der ikkje lenger kronologisk binding mellom gardsnamnet og oppføringa av steinkyrkja i mellomalderen. Kva tid kyrkja vart bygd, og av kven, det er vi derimot ikkje ferdige med å gruble over.

Litteratur:

Björn Collinder, Ordbok till Sveriges lapska ortnamn (forkorta oslo).

Johan Fritzner, Ordbok over det gamle norske Sprog.

Harald Grundström, Lulelapsk ordbok.

Håkon Haugland, «Felleskap og brorskap. En komparativ undersøkelse av gildenes sosiale, religiøse og rettslige rolle i et utvalg nordiske byer fra midten av 1200-tallet til reformasjonen». Bergen 2012.

Olavi Korhonen, Lulesamisk-svensk / svensk lulesamisk ordbok.

Norsk Ordbok b. 1-12.

Trykt i «Håløygminne» 2 og 4-2019, nyredigert.

1Markert i Norsk Ordbok som opplysning berre.

2 Jf Gildeskålsåkeren nær kyrkja på Vang i Oppdal (J. Sandnes i «Festskrift til Nils Hallan»: 389)