Kisa, Kise

Områdenamnet Kisa får i Norsk Stadnamnleksikon denne omtalen:

«Kisa [»ᶄīsa] bygdelag i Ullensaker komm, Akersh. ‘i Kisa’ 1475. Innb. kisung(e). Norr. Kísi m. Dette finst fem andre stader i landet som gardsnamn. Det har vore sett til tysk Kies ‘grus’ og må i så fall sikte til jordsmonnet».

Kartsøk leier ikkje fram til dette namnet, men Ullensaker kommune seier i såkalla ‘Kulturihistorisk stedsanalyse’ at det tettbygde Nordkisa «ligger i den nordre delen av det gamle Kisi sogn. Navnet Kisa viser egentlig til hele området fra grensen mot Nes og helt ned til Lund ved Borgen».

Det området er gjennomgåande splitta av elvar og bekker. Den relativt store elva Rømua er naturleg avgrensing mot aust, men akkurat i Lund-området renn Rømua tilnærma parallelt med elva Horsla som då nærmar seg ifrå vest, og der blir beltet imellom dei veldig smalt. Denne detaljen i topografien kjem vi tilbake til.

Kisa [»ᶄīsa] heiter òg gnr 29 i Eidskog, Hedmark. Skrive i Kisa (vestre, østre) ca 1400, i 1500-åra skrive Kißing [!], Kiisenn, Kißen, så Kiissenn 1667, og Kiisen 1723. Gardpartane ligg på belte eller tunger mellom bekkar som side om side fell i Kisabekken, som her renn beint sørover.

Kise [»ᶄīse] østre, ml. og nordre gnr 123-124-126 Nes >Ringsaker på Hedmark vart skrive Kisa 1234, i Kisæ (øvste) 1357, i Kiisse (nedste) 1415, a Kise 1425, Kyße 1520, Kisze ca 1530, Kiiße ca 1575, Kiise 1578, Kiisße 1604 osv. Det er tale om litt smale gardpartar, men ut frå kartet ikkje med så tydeleg avgrensing partane imellom som på andre gardar med tilsvarande namn.

Midt i fotoet Kise på Østre Toten med sine avsmalka teigar.

Kise [»ᶄīse] nordre og søndre er gnr 159-160 på Østre Toten, Oppland. Skrive Kisa og a Kisæ ca 1400, Kyße 1520, Kiise 1578 og 1595. Kiße 1604 osv. Her ligg gardane på smale landtungar mellom bekkar som fell ut i elva Lena.

Kisa i Sauda, Midt-Telemark. Legg merke til teigforma.

Kise [»ᶄīse] gnr 11 i Gjerpen (i dag i Skien) i Telemark: Namnet skrivst i Kisa ca 1400, seinare skriveformer er Kyze 1521, Kiße 1593 og 1604, Kiiße 1665, Kiise 1723. Garden ligg på ei særs smal og bein landtunge; herifrå kjem den vesle Kisebekken som fell ut i Hoppestadelva.

Kise [»ᶄīse] gnr 86 Sauda (no MT). Skrive Kyse 1542 og Kyse, Kyze, Kyße 1521, Kyse 1535, Kiiße 1585, Kiße 1593, Kiiße 1602 osv. Garden ligg primært på tunga ml. Kisebekken i aust og Dyrudbekken i vest, men delvis òg på ei liknande ml. Kisebekken og ein bekk på austsida.

Merknaden knytt til namna har frå og med Rygh lydd så: «Forklaringen er uvis. Ordet har været sat i Forbindelse med tydsk Kies, Grus, og maatte isaafald som Navn sigte til gruset Jordsmon».

Ortofoto av dei same stadene stør ikkje den hypotesen, då kanskje med unnatak for bekken Kise i Vinje, som kjem frå Råkadalsvatnet og fell ut i Fitjevatnet. Det er berre at ein i just det tilfellet òg må ha in mente ns giezzi ‘kort elv mellom to vatn’, no ukjent i ss og ss. Bekkenamnet kjem heller av den langsmale utfallsosen i Råkadalsvatnet som liknar to ovsmale vikar ved Fustvatnet i Vefsn; dei heiter begge Kisen.

Både i desse tilfella og for dei nyss nemnde gardane har det mest for seg å vise til ss giedtsies, pred giedtsi ‘smal’ = ls giettses, gettsa, predikativ form giedtse, jf ns geazzi ‘trong, spinkel, tynn’. At eit predikativt ss giedtsi nytta som nomen vart oppfatta som gisi (norskare sagt kisi) og såleis fekk ei kasusrett norrøn dativform Kisa, slik Rygh poengterer, er nok rett.

Kisa i Ullensaker sitt tilfelle er då i utgangspunktet det smalaste partiet mellom elvane Horsla og Rømua just i Lund-området.